Bolvadin’den Afyonkarahisar’a uzanan yolun kenarında durup eskiden oraya ait olduğunu bildiğiniz bir alanı hayal edin: devasa bacalar, tahrik bantları, demir kapılar. Afyon Şeker Fabrikası bu şehrin yalnızca ekonomik hafızası değil; Kırkgöz köylerinde yetiştirilen şeker pancarının fabrikaya taşındığı onlarca yılın beden hafızasıydı.
Pancar, Pulluk ve Dönem
Afyonkarahisar Şeker Fabrikası 1954’te kurulduğunda Bolvadin çevresi, hammadde havzasının merkezine oturmuştu. Kırkgöz Ovası’nın taban suyu yüksekliği, pancarın kök derinliğini kolaylaştırıyordu. 1960-1980 arasında Bolvadin’e bağlı köyler, yılda ortalama 80-120 bin ton pancar kotası alıyordu; bu rakam dönemin Türkiye ortalamasındaki küçük-orta ölçekli havzalarla kıyaslandığında sıradan bir tablo çizmez. Şeker fabrikası yalnızca bir alıcı değildi; pulluğun zamanını, gübre fiyatını, hasat takvimini belirleyen bir endüstriyel zemberekti.
Kırkgöz Neden Ayrıca Önem Taşıyordu?
Kırkgöz, Bolvadin ilçe merkezine yaklaşık 7-8 km uzaklıkta, Eber Gölü havzasıyla organik bağı güçlü bir yerleşim birimiydi. Tarım arazilerinin büyük kısmı sulamalı; sulama ise Eber Gölü sulama kooperatiflerine ve DSİ kanallarına bağlıydı. Pancar için yeterli sulama altyapısı olan bu havzada, kooperatif üyeliği ile fabrika sözleşmesi arasındaki ilişki kimi zaman köy muhtarlıklarının belirlediği bir sırayı izliyordu. Bu durum, yerel siyasi dengeleri doğrudan tarım ekonomisine yansıtıyordu.
Dönüşüm: Pancardan Haşhaşa ve Tahıla
1990’ların sonunda özelleştirme sürecinin getirdiği kota kısıtlamaları ve taşıma maliyetlerinin artması, Bolvadin çiftçisini ürün çeşitlendirmeye itti. Şeker pancarı ekim alanı Bolvadin’de 2000’lerin başında yaklaşık %40 geriledi; yerini kısmen haşhaş (tarım kontrollü, lisanslı), kısmen buğday ve arpa aldı. Kırkgöz’de durum daha keskin yaşandı: sulama avantajı yağışa bağımlı buğday tarımında rekabet üstünlüğü vermediğinden, bazı haneler sözleşmeli haşhaşa geçti. Bu, gelir güvencesi açısından değerlendirildiğinde yanlış bir hamle değildi; TMO ve Türk İlaç Kurumu güvencesi buğday borsa fiyatından daha öngörülüydü.
Fabrikasız Geçen Yıllar: Ekonomik İz
Şeker fabrikasının üretimi küçülttükçe Bolvadin’deki ikincil etkiler de daraldı. Hasat mevsiminde kamyon sürücülüğü, tartı gözlemciliği, geçici nakliye işçiliği gibi enformel gelir kapıları kapandı. İlçe merkezindeki kooperatif binalarından bazıları işlevsiz kaldı; birkaçı daha sonra sosyal amaçlı kullanıma alındı. Kırkgöz’de ise küçük çaplı tarım makinesi tamirciliği ve akaryakıt noktaları, bu ekonomik daralmanın izini hâlâ taşır.
Bugünkü Tablo
Bolvadin’de 2020’li yıllarda yeniden canlandırılmaya çalışılan tarım profilinde şeker pancarı sınırlı alanda deneniyor. Bölgede etkili olan Afyonkarahisar Tarım İl Müdürlüğü, destekleme primlerinin güncellenmesiyle birlikte bazı üreticilerin pancar kotası talep ettiğini belgelemiş olsa da bu kota talepleri şimdilik Bolvadin ekseninde küçük hacimde kaldı. Kırkgöz’de ise arazi parçalanması ve genç nüfusun tarımdan uzaklaşması, bu deneme ekimlerinin kalıcı bir eğilime dönüşmesini zorlaştırıyor.
Toprak Hafızası
Bir sektörün çöküşü ya da dönüşümü, yalnızca üretim istatistiklerinde değil; tarlasındaki mahsul rotasyonunu değiştirmek zorunda kalan bir çiftçinin günlük kararlarında okunur. Bolvadin ve Kırkgöz’ün pancarla yaşadığı bu ilişki, Türkiye’nin tarımsal dönüşüm tarihinin küçük ama somut bir cephesi. Fabrikanın bacaları kalkmış olsa da kanallar, tapular ve sulama haritası o dönemi düşünmek isteyenler için hâlâ okunabilir birer belge.